Vaginisme uitgelegd: als je lichaam 'nee' zegt zonder dat jij dat wilt

Stel je voor: je wilt een tampon inbrengen, maar het voelt alsof je tegen een muur duwt die niet meegeeft. Elke poging eindigt in een brandend, stekend gevoel. Waarom werkt je lichaam niet mee? Vaginisme is een aandoening die onzichtbaar is, maar een heel grote impact kan hebben op je leven. Het is niet ‘gewoon even ontspannen’ of ‘een kwestie van wennen’, er is fysiek iets met je lichaam aan de hand.

Bovendien kan er schaamte, onzekerheid en onbegrip bij de aandoening komen kijken. Daar weet Marieke (33) alles van. Ze was veertien toen ze voor het eerst ongesteld werd. Ze wilde een tampon gebruiken, maar hoe vaak ze het ook probeerde, ze kreeg hem niet naar binnen. ‘Het deed echt helse pijn,’ vertelt ze. Haar moeder, verpleegster, vertelde haar voorzichtig dat het misschien wel tussen haar oren zat en probeerde tips te geven hoe Marieke de tampon toch kon inbrengen, niets lukte.

Marieke schaamde zich enorm en dacht dat er iets mis was met haar lichaam. Pas in haar eerste jaar op de universiteit ontdekte ze wat er echt met haar aan de hand is. Tijdens een les over seksualiteit leerde ze over vaginisme. ‘Ik dacht meteen: dat heb ik.’ 

Niets mis met je vagina 

De bekkenaandoening vaginisme werd voor het eerst benoemd in 1861 door de Amerikaanse (controversiële) gynaecoloog James Marion Sims. Hoewel er inmiddels meer dan anderhalve eeuw is verstreken, is er nog steeds veel onduidelijkheid over het aantal vrouwen dat hiermee te maken heeft. Vaginisme blijft een onderwerp waar veel taboes en stigma’s rondom hangen.

Volgens Elise van Alderen, arts, seksuoloog en auteur van het boek Wellust, begint dat al bij de naam van de aandoening. ‘De term vaginisme is verkeerd gekozen. Er is namelijk niets met de vagina aan de hand. De vagina spant zich niet aan, want een vagina heeft geen spieren die je bewust kunt aanspannen. Wél worden de bekkenbodemspieren samengetrokken waardoor er weinig of soms helemaal niets de vagina in kan. Logisch, want de vagina ligt tussen de bekkenbodemspieren.’ Een geschiktere term zou dus ‘een verhoogde spanning in de bekkenbodemspieren’ zijn. Da’s natuurlijk een hele mond vol en omdat er nu geen kortere, passendere naam is, noemen wij de aandoening in dit artikel toch ook vaginisme. Maar hoe zijn ze überhaupt bij deze term gekomen?

Spanning en pijn

Door de verhoogde spanning van je bekkenbodemspieren kan het lastig zijn een tampon, penis of wat dan ook in je vagina te brengen. Vaak ontdek je pas dat jouw bekkenbodemspieren enorm zijn aangespannen rond de leeftijd dat je ongesteld wordt. Van Alderen ziet veel jonge meiden die de aandoening opmerken, omdat het inbrengen van bijvoorbeeld een tampon niet lukt.

Naast penetratie en tampons niet kunnen inbrengen, zijn er ook andere klachten die je kunt ervaren als je vaginisme hebt. Van Alderen: ‘Je kunt bijvoorbeeld last hebben van rug-, lies- of buikpijn. Of je hebt aambeien of wondjes rondom de vulvalippen. Ook veel of juist weinig moeten plassen kan een aanwijzing zijn.’ 

What’s in a name 

Van Alderen stelt dat, mede omdat veel meiden een laag lichaamsbewustzijn hebben, ze er vaak pas vrij laat achter komen dat ze vaginisme hebben. ‘Als jij als meisje of vrouw niet je lichaam hebt ontdekt, en dus bijvoorbeeld nooit in je vagina hebt gevoeld of je hand op je vulva hebt gelegd, ben je minder vertrouwd met dat deel van je lijf.’

Volgens haar zit het in onze maatschappij gebakken dat vrouwen zich ‘zouden moeten schamen’ voor hun schaamgebied. Het woord zit zelfs in de naam. ‘Daarom noem ik schaamlippen liever vulvalippen. Want als je je schaamt voor dat deel van je lichaam, word je onzeker. Die onzekerheid zorgt weer voor extra spanning, en dan is het al helemaal niet gek dat sommige meiden geen tampon durven of kunnen inbrengen.’

Dat betekent niet dat onzekerheid de enige oorzaak is voor te gespannen bekkenbodemspieren. Bekkenfysiotherapeut Nicole van Bergen legt uit: ‘Vaginisme kent verschillende oorzaken. Het kan bijvoorbeeld ook op een later moment in het leven ontstaan door een specifieke gebeurtenis of aandoening.’ Seksuoloog Van Alderen vult aan: ‘Sporten zoals turnen of paardrijden kunnen een aanleiding zijn voor veel spanning in de bekkenbodemspieren.’

Ook psychologische factoren spelen mogelijk een rol. Van Bergen: ‘Zoals seksuele trauma’s, een strenge opvoeding door bijvoorbeeld een taboe op seksualiteit of religieuze overtuigingen. Maar vaginisme kan ook lichamelijke oorzaken hebben, waaronder pijnlijke littekens, chronische pijn aan de geslachtsdelen, endometriose, hormonale veranderingen of een vaginale infectie.’ 

Stigma en schaamte 

Betrouwbare cijfers over vaginisme zijn er amper. Dit komt mede doordat de aandoening niet voldoende wordt begrepen in de medische wereld. En deels omdat veel vrouwen niet direct naar de huisarts of seksuoloog stappen voor hulp. Schattingen in een onderzoek uit 1990 gepubliceerd in Archives of Sexual Behavior, suggereerden dat vijf tot zeventien procent van de vrouwen last heeft van vaginisme. Dat stigma en schaamte hand in hand gaan met de aandoening – vooral als deze gepaard gaat met seksueel misbruik of trauma – helpt daar ook niet bij.

Daarnaast kan het een enorme uitdaging zijn om een arts te vinden die je écht serieus neemt. Marieke wist al sinds haar veertiende dat er iets aan de hand was, maar pas halverwege haar twintiger jaren vond ze een gynaecoloog die haar ervaringen erkende. Vaginisme is een van de vele voorbeelden in de gezondheidszorg waarbij de pijn van vrouwen wordt geïnvalideerd, genegeerd of zelfs verwaarloosd. Er is dan ook weinig onderzoek gedaan naar deze aandoening. Op dit moment gebeurt het diagnosticeren via gesprekken met een huisarts of seksuoloog. Daarin wordt gekeken naar de onderliggende oorzaak, de seksuele geschiedenis wordt besproken en er wordt kennis bijgebracht.

Angst voor pijn

Toch zit de kern van vaginisme vaak niet alleen in het fysieke aspect, maar juist in de angst ervoor. Een eerdere pijnlijke ervaring – zoals een tampon die niet goed werd ingebracht – kan het begin zijn van een hardnekkige associatie tussen pijn en penetratie. Van Alderen: ‘Ik zie veel meiden die op vakantie gaan en om te kunnen zwemmen een tampon willen inbrengen, maar geen uitleg krijgen over tampongebruik. Dus duwen ze de tampon er zomaar in. Dat kan veel pijn doen, en hierdoor ontstaat de associatie tussen pijn en een tampon inbrengen. Als meisjes voor de eerste keer seks hebben, kan ook dit erg pijnlijk zijn.

Dit wordt versterkt door de gedachte in onze maatschappij dat de eerste keer altijd pijn doet, terwijl dit helemaal niet zo is. Maar meiden die zo’n ervaring hebben, vertellen daar niet over. Het resultaat: de associatie wordt alleen maar sterker. 

Ontdek wat prettig voelt 

Uiteindelijk kan het zo zijn dat vrouwen alleen maandverband gebruiken in plaats van tampons of menstruatiecups, dat ze het uitstrijkje bij de gynaecoloog skippen en seks met penetratie uit de weg gaan. Want al dat bovenstaande betekent: helse pijn. Van Alderen ziet regelmatig stellen van wie de relatie onder druk staat door vaginisme. ‘Als de vrouw pijnloos penetratie wil ervaren, is het belangrijk dat deze associatie met pijn wordt gereset. Daarvoor geef ik stellen vaak een penetratieverbod en vraag ik de vrouw om eens goed na te denken over wat zij opwindend vindt. Ik adviseer haar om haar lijf te leren kennen op een niet seksuele manier, door middel van aanraking en door te onderzoeken wat prettig voelt. Zelfkennis zorgt namelijk voor ontspanning en genot en dan gebeurt het loslaten van je bekkenbodemspieren vrijwel altijd vanzelf.’ 

Een fijn seksleven 

Omdat vaginisme vaak samenhangt met psychologische factoren zoals een negatieve seksuele ervaring, is therapie of seksuologische begeleiding belangrijk, naast fysieke oefeningen. Van Bergen: ‘Vaginisme wordt bij voorkeur behandeld door een psycholoog of seksuoloog én een geregistreerd bekkenfysiotherapeut, die met elkaar overleggen. De focus ligt bij de behandeling op het leren voelen en ontspannen van je lijf en de bekkenbodem.’

Een prima oefening voor goede ontspanning in je bekkenbodemspieren is volgens Van Alderen de zogenoemde vulva-ademhaling. ‘Hierin ‘adem’ je als het ware richting je vagina. Je spant je bekkenbodem aan en ontspant deze weer, tegelijk met je ademhaling. Dit kun je bijvoorbeeld doen tijdens het tandenpoetsen.’ Het doel van deze oefeningen is om je bekkenbodemspieren te ontspannen zodat er mogelijk op den duur wel een tampon, vinger of penis de vagina in kan.

Maar als je niet zit te wachten op penetratie, is dat natuurlijk ook goed. Van Alderen: ‘Onze maatschappij is zo ingericht dat we bij heteroseks meteen denken aan penetratie, en de controle ligt hierbij meestal bij de man. Dat is heel krom. Het zou logischer zijn als de vrouw de controle heeft. Er gaat namelijk iets bij háár naar binnen. Bovendien komen de meeste vrouwen niet klaar van enkel en alleen penetratie, maar wel van clitorale stimulatie.’

Als vaginisme alleen gemerkt wordt tijdens penetratie, is behandeling volgens Van Alderen niet nodig als de vrouw dit niet wil. En als er een kinderwens is, kun je bijvoorbeeld op een andere manier zwanger worden, zoals zelfinseminatie. Om elkaar weer te vinden in de slaapkamer is het belangrijk om deze ideeën en overtuigingen los te laten. De seksuoloog ziet dan ook genoeg stellen die niet aan penetratie doen, maar wel een heel fijn seksleven hebben. 

Stapje voor stapje

Uiteindelijk vond Marieke hulp bij een gespecialiseerde bekkenbodemfysiotherapeut. Stap voor stap leerde ze haar lichaam beter kennen, haar bekkenbodemspieren bewust te ontspannen en het vertrouwen in haar eigen lijf terug te krijgen. Volgens Van Bergen ervaren veel vrouwen, net zoals Marieke, een volledig herstel of een aanzienlijke vermindering van de klachten. Hoe snel dit gebeurt, is persoonlijk en afhankelijk van de oorzaak van vaginisme.

Sommige vrouwen hebben na herstel een terugval door bijvoorbeeld stress of hormonale veranderingen. Het is belangrijk om dan een stapje terug te doen en na te gaan wat je destijds hielp om te ontspannen. Van Bergen: ‘Sommigen zien binnen enkele maanden vooruitgang, terwijl anderen meer tijd nodig hebben. Het belangrijkste is om het proces in je eigen tempo te doorlopen, erover te praten als je daar behoefte aan hebt en te proberen om jezelf niet te veel druk op te leggen.’

Dit artikel stond in de tweede editie van het Women's Health tijdschrift van 2025. Benieuwd naar de andere verhalen uit deze editie - waaronder het uitgebreide interview met topsporter Lieke Klaver? Je bestelt 'm hier online. Het huidige nummer met Vivian Hoorn op de cover ligt nu in de winkels, en is ook online verkrijgbaar.

Volg je Women's Health al op Facebook, Instagram en TikTok? Je kunt je ook inschrijven voor onze nieuwsbrief.