Vind jij dat je nooit goed op foto's staat? Dit is waarom je zo kritisch naar jezelf kijkt

Jij ziet een onderkin, terwijl de rest gewoon een leuke lach ziet. En die foto die jij meteen wilt verwijderen? Die gooit je vriendin zonder nadenken online. We kijken zelf een stuk kritischer naar onszelf dan anderen dat doen.

Waar komt dat strenge stemmetje toch vandaan? En klopt jouw beeld van jezelf eigenlijk wel?

Tekst: Kimberley van Heiningen

Waarom je zo kritisch naar jezelf kijkt

Waarom zie je jezelf niet zoals anderen dat doen? Dat verschil begint al bij iets simpels: hoe je letterlijk naar jezelf kijkt. ‘Je ziet jezelf vaak van boven’, zegt GZ-psycholoog Esther Jansen van Co-Eur, die veel werkt met mensen met eetstoornissen en een verstoord zelfbeeld. ‘Als je zit, kijk je anders naar je buik en benen dan hoe anderen dat doen.’ Maar het gaat niet alléén om perspectief. We kijken ook kritischer. ‘Mensen die minder tevreden zijn over hun lichaam, zoomen sterk in op details en op de delen waar ze ontevreden over zijn’, zegt Jansen.

‘Bij anderen zien ze juist het totaalplaatje. Daar denk je: leuke uitstraling, mooie lach. Bij jezelf zie je vooral de onderkin die tevoorschijn komt.’ Ons brein helpt daar vrolijk aan mee. Het zoekt continu naar bevestiging van wat het al denkt. ‘Als jij denkt dat je een te dikke buik hebt, ga je daar bewijs voor zoeken.’ Sterker nog: bij anderen ga je juist extra letten op platte buiken.

Zelfbeeld en de puberteit

Dat zelfbeeld ontstaat niet van de ene op de andere dag. Hoe je opgroeit, speelt een grote rol. Wat werd er thuis gezegd over lichamen? Lag de nadruk op uiterlijk, of juist op wie je bent? ‘Kinderen kijken nog vooral functioneel’, zegt Jansen. ‘Een buik kan zacht zijn, en biceps hard, daar hangt nog geen oordeel aan.’

In de puberteit verandert dat. Je wordt gevoeliger voor hoe anderen je zien en gaat jezelf vergelijken met leeftijdsgenoten. De Amerikaanse socioloog Charles Horton Cooley noemde dit het looking-glass self: we denken na over hoe we overkomen, vullen in wat anderen daarvan vinden en vormen zo ons zelfbeeld. Hoe positief of negatief dat is, hangt niet alleen af van opvoeding en ervaringen, maar ook van aanleg. ‘Sommige mensen zoomen van nature sneller in op wat beter kan. Je kunt voldoen aan het schoonheidsideaal en je toch onzeker voelen’, zegt Jansen. ‘Het gaat minder om hoe je eruitziet en meer om het verhaal dat je daarover hebt gemaakt.’

Zelfbeeld versus lichaamsbeeld

Zelfbeeld en lichaamsbeeld worden vaak door elkaar gehaald. Je zelfbeeld is het totaalplaatje: wie je denkt dat je bent, hoe je eruitziet en hoe je denkt dat anderen je zien. Je lichaamsbeeld – hoe je je lichaam ziet en ervaart – is daar een onderdeel van. ‘Voor veel mensen hangt hun zelfbeeld sterk samen met hoe tevreden ze zijn met hun lichaam’, zegt Jansen. Niet zo gek: uiterlijk is het eerste wat we zien, en dus waar we op oordelen. Die paar kilo meer of minder valt meteen op, mentale groei moet je toch echt zelf toelichten.

Negatieve feedback

In Cooley’s tijd bestonden social media nog niet, maar dat spiegelmechanisme wordt op die plek tegenwoordig uitvergroot. Waar feedback vroeger uit je directe omgeving kwam, zie je die nu terug in likes en reacties. Maakt dat ons zelfbeeld realistischer? Niet bepaald.

‘Eén negatieve reactie blijft vaak langer hangen dan tien complimenten’, zegt Jansen. ‘Ons brein is nu eenmaal gevoeliger voor kritiek en vindt daarin precies de bevestiging die het al zocht. Sterker nog, positieve feedback kan een negatief zelfbeeld zelfs versterken. Als je bent afgevallen en daar complimenten over krijgt, kan dat dubbel voelen. Het bevestigt ook het idee dat je eerder niet goed genoeg was.’

Waarom je vooral op foto's zo kritisch bent

De meest confronterende spiegel is vaak niet die in je badkamer, maar de camera. Zeker bij groepsfoto’s. De foto die jij wilt verwijderen, zet de rest zonder aarzeling online. Op dat soort beelden is het verschil tussen hoe jij jezelf ziet en hoe anderen je zien misschien wel het grootst. Jij blijft hangen op hoe je staat of kijkt, terwijl anderen het geheel zien. Jouw ‘beste’ foto is zelden die van een ander. Toch voelt een groepsfoto jaren later vaak opeens anders. Je komt ’m tegen op je telefoon en denkt: waar maakte ik me druk om? ‘Wat toen niet goed genoeg voelde, zie je later vaak milder’, zegt Jansen. ‘Niet omdat de foto anders is, maar omdat jouw blik verandert.’

Selfies vinden we meestal een stuk flatterender. ‘We zijn gewend aan ons spiegelbeeld – dat zien we elke dag – en wat vertrouwd is, voelt beter’, legt Jansen uit. In de psychologie heet dat het mere exposure effect. Bovendien vervormt de selfie-camera je gezicht een beetje: je ogen lijken groter, je gezicht zachter. Dat zijn precies de eigenschappen die we onbewust aantrekkelijk vinden.

Wat er in ons brein gebeurt

Je bent tien kilo afgevallen en staat in de paskamer met een broek waarvan je zeker weet dat hij past. Maar zodra je ’m aantrekt, zakt hij van je heupen. Drie maten te groot. Hoe kan dat? Volgens Jansen heeft dat alles te maken met hoe je brein kritiek en vindt daarin precies de bevestiging die het al zocht. ‘Dat noemen we proprioceptie’, zegt ze. ‘Je brein maakt een soort 3D-beeld van je lichaam.’ Zie het als een interne GPS die bijhoudt waar je lichaam is en hoe groot het is. Alleen: die GPS werkt niet realtime. ‘Op het moment dat je feedback krijgt, bijvoorbeeld doordat kleding anders zit, past je brein dat beeld aan. Maar dat gaat vrij traag. En daar ontstaat de mismatch: je lichaam verandert, maar je gevoel blijft nog even hangen waar het was. Je brein verandert minder snel dan je lichaam dat kan.’

Hoe snel dat beeld bijtrekt, hangt af van hoeveel feedback je krijgt. Kleding speelt daarin een rol. ‘Draag je vaak wijde kleding die meerekt, dan krijgt je brein minder signalen dan bij een strakke jeans. Die knelt sneller en geeft je hersenen dus duidelijkere feedback.’ Dat je zelfbeeld niet meteen meebeweegt, is dus heel logisch. Sterker nog, je brein schat je soms bewust iets ruimer in. ‘Het is niet prettig om tegen dingen aan te stoten, dus een automatisme is dat je jezelf iets groter inschat’, zegt Jansen. Soms wil je jezelf ook gewoon een teleurstelling besparen.

Zo erg is het als je zelfbeeld niet helemaal klopt

Hoe erg is het eigenlijk als je zelfbeeld niet helemaal klopt? ‘Er bestaat niet zoiets als een objectief beeld’, zegt Jansen. ‘Iedereen kijkt met een eigen, subjectieve bril – jij én anderen.’ Het wordt pas een probleem als je er last van krijgt. Als je dingen gaat vermijden, of het gevoel hebt dat iedereen naar je kijkt. Iets wat Jansen vaak terugziet in haar praktijk. Gelukkig is daar ook het spotlighteffect: die schijnwerpers staan echt een stuk minder op jou gericht dan je denkt. De meeste mensen zijn vooral bezig met zichzelf. Een beetje vertekening is zelfs niet per se slecht. ‘Mensen die goed in hun vel zitten, kijken vaak door een lichtroze bril en zien zichzelf net iets positiever’, zegt Jansen. ‘Dat maakt hun zelfbeeld misschien niet realistischer, maar wel gezonder.’

Het goede nieuws: dat beeld kun je trainen. Door minder op details te focussen en meer op het geheel. Voor een gezonder zelfbeeld hoef je jezelf niet te veranderen, maar alleen de manier waarop je kijkt.

Zo train je je zelfbeeld - 5 tips

1. Kijk breder dan je 'probleemplek - Je brein zoomt automatisch in op wat je niet mooi vindt. Probeer bewust ook het totaalplaatje te zien.
2. Neem de blik over die je op anderen hebt - Wat valt je op aan anderen? Grote kans dat je vooral uitstraling ziet. Die blik kun je ook op jezelf oefenen.
3. Check met mate - Spiegels of foto’s vermijden helpt niet, maar jezelf constant checken ook niet. Kijk, en rond het daarna af.
4. Let op je innerlijke stem - Praat tegen jezelf zoals je tegen een vriend of vriendin zou doen: milder en minder kritisch.
5. Je bent meer dan je uiterlijk - Je lichaam is maar één deel van wie je bent. Vergeet de rest niet.

Volg je Women's Health al op Facebook, Instagram en TikTok? Je kunt je ook inschrijven voor onze nieuwsbrief.

Volg je Women's Health al op Google Discover?

Mis nooit meer een artikel over mentaal en fysiek in beweging blijven, voeding of vrouwengezondheid in Google Discover. Volg Women's Health via deze link en klik op 'Volgen op Google'.