HSG-onderzoek: waarom wordt er niet meer over de pijn gesproken?

HSG-onderzoek is een gangbare praktijk in de fertiliteitszorg, maar over de pijn die daar voor vele vrouwen bij komt kijken wordt nauwelijks gesproken. Waarom weten vrouwen niet precies waar ze aan beginnen?

‘Met mijn voeten in de beugels voelde ik een elektrische pijnscheut door mijn buik gaan’, schrijft Alison Caporino, WH-collega van Women’s Health US. ‘Ik klemde me vast aan de zijkanten van de onderzoekstafel, mijn knokkels werden wit. De twee paracetamolletjes die de verpleegster me die ochtend had aangeraden, moesten onderweg naar mijn baarmoeder verdwaald zijn geraakt.

Terwijl de tranen over mijn wangen stroomden, keek ik op naar mijn buik en voelde me enigszins verraden: de kloppende pijn was zo hevig dat ik verwachtte een of ander bloederig orgaan te zien, maar ik zag alleen mijn blote huid door de opening van het onderzoeksschort. Het röntgenapparaat boven me leek even een soort modern monster. Toen de pijn na een minuut of twee langzaam afnam, keek ik geschokt om me heen.

Ik had net een pijn ervaren die - zoals ik later zou leren - door sommigen vergeleken wordt met weeën. Maar ik was niet aan het bevallen.’ 

Alisons HSG-ervaring

Op 37-jarige leeftijd lag Alison op de onderzoekstafel voor een standaard vruchtbaarheidsonderzoek, een hysterosalpingografie, of HSG - waarbij met behulp van een röntgenfoto gecontroleerd wordt op blokkades of andere afwijkingen in de baarmoeder of eileiders - nadat haar partner en zij het over gezinsplanning hadden gehad. Omdat ze er nog niet over uit waren hoe ze ouders wilden worden (zwangerschap, adoptie of coole oom en tante) besloten ze te kijken hoe het met haar vruchtbaarheid gesteld was. ‘Ik ging naar mijn afspraak om die vraag te beantwoorden zonder enige vorm van pijnbestrijding, zonder plan en, belangrijker nog, zonder enige waarschuwing.’

‘Na de procedure liep ik naar de wachtkamer waar mijn partner zat (mij was verteld dat ze niet mee de kamer in mocht vanwege mogelijke blootstelling aan straling), en ik sprak vier woorden uit: Haal me hier weg.’

Verbijsterd naar huis

Op weg naar huis was Alison nog steeds van slag. ‘Ik probeerde me mentaal voor te bereiden op een volle dag Zoom-vergaderingen na de enorme pijn die ik net had ervaren. (Tip: als je een HSG-test krijgt, neem dan een dag vrij.) Omdat ik wanhopig wilde weten dat ik niet alleen was in de schok van wat er net was gebeurd, opende ik TikTok en zocht ik op "HSG". Terwijl ik door video's scrolde van andere vrouwen die soortgelijke verhalen over HSG-tests deelden, voelde ik me begrepen. En woedend. Want deze test doorstaan zonder enkele vorm van verdoving voelt als iets waar ik toestemming voor had moeten geven, niet iets waar ik per ongeluk in terecht had moeten komen.

Natuurlijk verliet ik de dokterspraktijk met wat antwoorden over mijn vruchtbaarheid, maar ik zat ook met grotere, dringende vragen: Waarom was ik niet gewaarschuwd voor de pijn? Waarom werden er geen pijnstillers besproken? En waarom in vredesnaam dacht iemand dat twee paracetamolletjes voldoende zouden zijn om de pijn te verlichten?!’

Ongemak schrikt niet af

Alison heeft geen moment getwijfeld over de procedure. ‘Mijn dokter had me gewaarschuwd dat het "ongemakkelijk" kon zijn, maar ik ken ongemak wel. Een uitstrijkje is ongemakkelijk. Een halve marathon lopen met een lopersknie is ongemakkelijk. En ik ken het verschil tussen ongemak en pijn: ik heb twee botten gebroken (waarvan er één opnieuw moest worden gebroken en gezet), ben geopereerd en heb meerdere gewrichten ontwricht. Alledaagse pijntjes en kwaaltjes kan ik zonder pijnstillers verdragen.

Het is dus veilig om te zeggen dat het idee van "een beetje ongemak" me niet afschrikte. Maar wat er tijdens die afspraak gebeurde, was geen ongemak. Het was het pijnlijkste wat ik ooit heb meegemaakt. En zoals de talloze TikTok-video's over dit onderwerp wel zullen aantonen, ben ik duidelijk niet de enige.

Lotgenoot

‘Ik dacht dat ik een hoge pijntolerantie had, want toen ik een spiraaltje kreeg, was het geen probleem’, zegt Mallory Petersen (33) uit Minneapolis in een TikTok-video die inmiddels meer dan 537.000 keer bekeken is. Na negen maanden proberen zwanger te raken met haar man en de diagnose polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) te hebben gekregen, werd Petersen geadviseerd om in april 2024 een HSG-onderzoek te laten doen. ‘Mijn zorgverleners hebben goed uitgelegd hoe de procedure zou verlopen, maar ik was toch wel overrompeld door de intense pijn,’ zegt ze.

Haar zorgverlener had haar aangeraden om van tevoren 600 milligram ibuprofen in te nemen. ‘Omdat ze ibuprofen noemden, verwachtte ik pijn van ibuprofen-niveau,’ zegt ze. ‘Als ze meer pijnstillende opties hadden genoemd, had ik geweten dat ik iets heftigers kon verwachten.’ Na het onderzoek deed ze een maandverbandje in - je kunt daarna licht tot hevig bloedverlies verwachten.

Petersen, die in maart 2025 beviel van een dochter, zegt dat de pijn van de HSG-test het meest vergelijkbaar is met de pijn van een bevalling - alleen was de HSG-test ‘scherper en directer’ dan haar weeën. Op een pijnschaal geeft ze de HSG-test een 9 van de 10. (Ter vergelijking: haar weeën zonder pijnstilling scoorden een 8 van de 10.)

De basisprincipes van HSG

Een HSG is een vruchtbaarheidstest waarbij röntgenfoto's en contrastvloeistof worden gebruikt om te controleren of je eileiders open zijn. ‘Het is de meest effectieve diagnostische test om te beoordelen of de eileiders niet verstopt zijn’, zegt endocrinoloog en fertiliteitsspecialist dr. Cheri Margolis. Open eileiders zijn essentieel voor natuurlijke conceptie of intra-uteriene inseminatie (IUI), omdat sperma de eicel in de eileider moet bereiken en een bevruchte eicel via diezelfde eileider naar de baarmoeder moet reizen. 

Als de eicel zich buiten de baarmoeder nestelt, resulteert dit in een buitenbaarmoederlijke zwangerschap - een potentieel levensbedreigende aandoening. Volgens nieuw onderzoek in het IAR Journal of Medicine and Surgery Research is onvruchtbaarheid door een probleem met de eileiders verantwoordelijk voor 25 tot 35 procent van de gevallen van onvruchtbaarheid.

Wat gebeurt er tijdens zo’n HSG?

Tijdens de procedure brengt een fertiliteitsspecialist of radioloog een katheter in de baarmoederhals en in de baarmoeder om contrastvloeistof toe te dienen. Een röntgenfoto volgt de vloeistof terwijl deze door de baarmoeder en eileiders stroomt. ‘Als de vloeistof uit beide eileiders stroomt, betekent dat dat ze er normaal uitzien’, zegt dr. Margolis. Dit sluit een blokkade als oorzaak van de onvruchtbaarheid uit. Een gebrek aan doorstroming wijst op een blokkade, mogelijk veroorzaakt door bijvoorbeeld een infectie, vleesbomen of littekenweefsel van een eerdere baarmoederoperatie.

De HSG-test laat niet alleen zien wat er aan de hand is, maar kan ook je vruchtbaarheid een boost geven. ‘Er zijn aanwijzingen dat de kans op een zwangerschap in de drie maanden na een HSG-test kan toenemen, omdat de eileiders zijn doorgespoeld’, aldus Dr. Margolis.

Ontwikkelingen door de jaren heen

Hoewel het moeilijk is om precies te weten hoeveel vrouwen jaarlijks een HSG-test ondergaan, blijft deze eeuwenoude test de gouden standaard voor het diagnosticeren van problemen met de eileiders bij vruchtbaarheidsproblemen. Er zijn in de loop der tijd wel wat verbeteringen aangebracht aan de HSG-procedure (zoals het gebruik van moderne contrastmiddelen die het comfort voor de patiënt verbeteren), maar over het algemeen is de test min of meer hetzelfde gebleven.

Hier kan het wél anders

Vergelijk dat eens met andere procedures die in de 20e eeuw zijn ontstaan, zoals het elektrocardiogram (ECG) of de colonoscopie, en je zult zien dat de enorme wetenschappelijke stappen die zijn gezet om deze procedures te verbeteren, aan de HSG (hysterosalpingografie) voorbij lijken te zijn gegaan. Het elektrocardiogram, uitgevonden in 1903, vereiste vijf technici om een ​​apparaat van 270 kilo te bedienen, en patiënten moesten hun ledematen onderdompelen in met zoutoplossing gevulde baden die als elektroden dienden. Nu is de test draagbaar, snel en wordt uitgevoerd met kleine plakstrips op de borst. Colononderzoeken werden tot eind jaren 60 zonder sedatie en met een star instrument uitgevoerd, totdat artsen eindelijk beseften dat sedatie en een flexibeler instrument het comfort van de patiënt verhoogden en de angst verminderden.

Maar waarom doet een HSG-test dan zo veel pijn? En waarom worden mensen hier niet beter op voorbereid?

Waarom is HSG voor (sommige) vrouwen zo pijnlijk?

Hoewel er geen statistieken zijn over hoeveel vrouwen pijn ervaren tijdens een HSG-test, wordt het onderzoek in onderzoek vaak omschreven als “invasief”, “ongemakkelijk” en “pijnlijk”. Voor de meeste mensen wordt de pijn waarschijnlijk veroorzaakt door baarmoedercontracties, doordat de baarmoeder probeert de contrastvloeistof af te voeren. 

‘Ik vertel mijn patiënten altijd dat het tijdelijk ongemak kan veroorzaken’, zegt Dr. Margolis. ‘Hoeveel ongemak iemand ervaart, verschilt; sommige mensen voelen niets, terwijl anderen juist veel krampen hebben.’ Voor alle duidelijkheid: de groep die "niets voelt" is een minderheid. ‘Ik denk dat het een extreme reactie is als mensen helemaal geen ongemak ervaren, [maar] dat komt voor,’ zegt dr. Margolis.

Het belang van communicatie bij HSG

Wat we wél weten: de hulpmiddelen, communicatie, pijnstillende behandelingen en de uitvoering van de procedure door een zorgverlener hebben een grote invloed op de ervaring en de pijnbeleving van de patiënt. Dr. Margolis is zelf een HSG-onderzoek ondergaan toen ze moeite had om zwanger te worden en heeft daardoor een uniek perspectief. ‘Ik heb mijn dokter vervloekt terwijl ze bezig was’, lacht ze. Maar de ervaring gaf haar een kijkje achter de schermen en maakte haar veel bewuster van hoe ze met haar patiënten communiceerde en welke technieken ze wilde gebruiken.

Veschil in aanpak

Hoewel vruchtbaarheidsspecialisten de test doorgaans uitvoeren, worden HSG's die in een radiologieafdeling van een ziekenhuis worden gedaan vaak uitgevoerd door radiologen of radiologietechnici, omdat het een beeldvormend onderzoek is. ‘Maar het is niet hun dagelijkse werk, zoals dat wel het geval is voor een vruchtbaarheidsspecialist’, zegt Dr. Margolis. En wanneer iemand minder ervaring heeft met het uitvoeren van een HSG, moet er mogelijk een dikkere, stijvere katheter worden gebruikt om deze gemakkelijker in de baarmoederhals te kunnen inbrengen. Dit kan meer pijn voor de patiënt veroorzaken. Sommige minder ervaren zorgverleners moeten mogelijk ook een tenaculum (een lang chirurgisch instrument met twee haken, dat vaak wordt gebruikt bij het plaatsen van een spiraaltje) gebruiken om de baarmoederhals vast te pakken en te manipuleren voor het inbrengen van de katheter, wat scherpe pijn kan veroorzaken.

Als dr. Margolis een HSG uitvoert, gebruikt ze een zachte, dunne, flexibele katheter die minder pijnlijk is om in te brengen, maar meer vaardigheid vereist. Ze weet dat de manier waarop de contrastvloeistof wordt toegediend de pijn kan beïnvloeden - daarom spuit ze de vloeistof langzaam en voorzichtig in, zodat het lichaam een ​​minder intense schok krijgt.

We zijn er nog niet

Toch is er nog werk aan de winkel als het gaat om pijnbestrijding en de reproductieve gezondheid van vrouwen. ‘Het ongemak dat vrouwen ervaren bij bijna alle gynaecologische ingrepen biedt ons nog steeds veel mogelijkheden om te verbeteren’, zegt dr. Margolis. Vooral omdat haar langzame, zorgvuldige aanpak niet altijd de norm is.

Sommige klinieken laten beweging zien richting een meer pijnloze ervaring bij de HSG. Zo gebruiken enkele artsen ontspannende oliën bij angstige patiënten, of zelfs een vibrerend apparaatje die de zenuwen afleiden van pijn tijdens bloedafnames. Ook zetten enkele plekken vaker verdovende sprays en lidocaïne-injecties in voor de baarmoederhals, en zelfs lachgas (stikstofoxide), tijdens de HSG-onderzoeken die ze uitvoeren. 

Richtlijnen

Amerikaanse richtlijnen die in 2025 zijn aangescherpt wijzen op ‘de dringende noodzaak voor zorgprofessionals om een ​​beter begrip te hebben van de mogelijkheden voor pijnbestrijding en de pijn die patiënten ervaren niet te onderschatten, en voor patiënten om meer autonomie te hebben over de mogelijkheden voor pijnbestrijding tijdens ingrepen in de spreekkamer.’ 

In Nederland zijn er nog geen duidelijke algemene richtlijnen, alleen benoemen sommige ziekenhuizen wel dat verdoving mogelijk is - al is niet duidelijk waar zij de grens trekken, en schrijven de meeste plekken gewoon nog pijnstilling voor voorafgaande de ingreep. 

Dit gesprek over het laten ondergaan van gynaecologische ingrepen door vrouwen met pijnbestrijding is nieuw,’ vertelt gynaecoloog en endrocrinoloog Dr. Amber Klimczak (MD), ‘maar ik kan je wel vertellen dat als een man een soortgelijke ingreep zou ondergaan, hij veel betere pijnstilling zou hebben dan wat vrouwen al jaren hebben.’

Volg je Women's Health al op Facebook en Instagram?

Dit is een syndication van Women's Health US.