Niet alleen fight, flight of freeze: dit is de vierde stressreactie waar je minder vaak over hoort

Wanneer je lichaam gevaar waarneemt, schakelt je zenuwstelsel automatisch over op een overlevingsmodus. Je gaat vechten, vluchten of je verstijft. Maar volgens psychologen bestaat er naast fight, flight or freeze nog een vierde reactie die veel minder bekend is: fawn. Bij deze stressreactie probeer je een bedreigende situatie te overleven door anderen tevreden te houden.

Voor anderen lijkt het vaak juist heel positief. Mensen met deze reactie staan bekend als lief, behulpzaam en altijd makkelijk in de omgang. Maar achter dat constante pleasen kan soms een diepere stressreactie schuilgaan.

Wat is de fawn-reactie?

De term fawn response werd bekend door trauma-specialist Pete Walker, die het beschreef als een manier waarop mensen veiligheid proberen te creëren door zich aan te passen aan anderen. In plaats van te vechten, vluchten of te bevriezen, probeer je de ander tevreden te houden zodat het conflict of gevaar stopt.

Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat iemand:

• Altijd probeert te pleasen
• Moeite heeft met nee zeggen
• Verantwoordelijkheid neemt voor gevoelens van anderen
• Conflicten koste wat kost probeert te vermijden

Het verschil tussen people pleasing en fawning

Hoewel de twee vaak op elkaar lijken, bedoelen psychologen niet helemaal hetzelfde. People pleasing kan bijvoorbeeld ontstaan omdat je graag aardig gevonden wilt worden of twijfelt aan jezelf. Fawning gaat meestal een stap verder. Dat wordt gezien als een stressreactie waarbij je automatisch probeert de ander tevreden te houden om spanning of conflict te voorkomen.

Dat betekent trouwens niet dat iedereen die behulpzaam of lief is meteen vanuit trauma reageert. Het verschil zit vooral in het patroon. Bij fawning gaat het vaak om steeds opnieuw jezelf aanpassen, je eigen wensen inslikken en vooral bezig zijn met hoe je de sfeer goed houdt. Zelfs als dat eigenlijk ten koste van jezelf gaat.

Hoe ontstaat deze reactie?

Stressreacties worden aangestuurd door het autonome zenuwstelsel, dat het lichaam helpt overleven bij gevaar. Wanneer je hersenen een bedreiging detecteren, komt onder meer adrenaline vrij en schakelt je lichaam over op een snelle overlevingsmodus. Bij mensen die langdurig onveilige situaties meemaken, kan het lichaam nieuwe strategieën ontwikkelen om met dat gevaar om te gaan.

In sommige gevallen wordt pleasen of aanpassen een manier om conflicten te voorkomen. Vooral complex trauma kan hierbij een rol spelen. Dat ontstaat door langdurige of herhaalde stressvolle ervaringen, zoals emotioneel of fysiek geweld, verwaarlozing of andere onveilige omstandigheden. In zo’n situatie kan het voor iemand veiliger voelen om de ander tevreden te houden dan om weerstand te bieden.

Wanneer ‘aardig zijn’ eigenlijk een stressreactie is

Een van de redenen waarom fawning zo lastig te herkennen is, is dat dit gedrag sociaal vaak juist wordt beloond. Mensen die altijd meedenken, helpen en conflicten vermijden staan al snel bekend als lief, empathisch en makkelijk in de omgang. Maar als je steeds vanuit deze reactie handelt, kan dat op de lange termijn ook een keerzijde hebben.

• Je emotioneel compleet leeg voelen
• Twijfelen aan jezelf of je eigen waarde
• Veel piekeren, spanning of somberheid
• Moeite hebben om je grenzen aan te geven of nee te zeggen

Daarnaast kunnen mensen die sterk fawn-gedrag vertonen het gevoel krijgen dat ze zichzelf een beetje kwijtraken. Hun eigen wensen, grenzen en behoeften verdwijnen steeds meer naar de achtergrond.

Kun je deze reactie veranderen?

Net als andere stressreacties gebeurt fawning vaak automatisch. Je lichaam heeft ergens in het verleden geleerd dat aanpassen, pleasen of de sfeer goed houden helpt om een lastige of onveilige situatie door te komen. Daardoor kan het een soort automatische reflex worden. Verandering begint daarom vaak met iets simpels: het herkennen van het patroon.

Wanneer merk je dat je automatisch ja zegt?

Wanneer slik je je eigen mening in om gedoe te voorkomen? Alleen al dat doorhebben kan helpen om stap voor stap andere keuzes te maken. Psychologen noemen bijvoorbeeld een paar dingen die kunnen helpen:

• Vaker checken wat jij zelf eigenlijk nodig hebt
• Oefenen met nee zeggen of je grens aangeven
• Goed zorgen voor basisdingen zoals slaap, voeding en ontspanning
• Hulp zoeken als trauma of langdurige stress een rol speelt

Therapie of begeleiding van een psycholoog kan helpen om oude patronen te herkennen en langzaam nieuwe manieren te leren om met spanning of conflicten om te gaan.

Zo herken je de fawn-reactie (bij jezelf of iemand anders)

Fight, flight en freeze kennen de meeste mensen wel. Maar er is dus nog een vierde stressreactie: fawn. Daarbij probeert je lichaam een situatie veilig te houden door de ander tevreden te stellen. Van buitenaf kan dat eruitzien als lief, behulpzaam of altijd meegaand. Maar als iemand voortdurend bezig is met de sfeer goed houden en anderen tevreden maken, kan dat op den duur behoorlijk uitputtend worden.

Je kunt fawn-gedrag bij iemand anders soms herkennen aan kleine signalen. Bijvoorbeeld wanneer iemand bijna nooit nee zegt, snel de schuld op zich neemt, conflicten koste wat kost vermijdt of vooral bezig is met wat anderen nodig hebben. Vaak verdwijnen hun eigen wensen en grenzen steeds meer naar de achtergrond.

Als je dat bij iemand in je omgeving herkent, kan het helpen om ruimte te geven voor hun eigen mening. Vraag bijvoorbeeld eens wat diegene zelf wil, het liefst op een rustig of persoonlijk moment. Laat merken dat het oké is om nee te zeggen en probeer iemand niet te pushen om overal meteen ja op te zeggen. Soms helpt het al als iemand merkt dat hij of zij niet altijd hoeft te pleasen om erbij te horen.

Bronnen: Psychology Today, Healthline, CPTSD Foundation

Volg je Women's Health al op Facebook, Instagram en TikTok? Je kunt je ook inschrijven voor onze nieuwsbrief.