Wordt femicide soms te snel als zelfdoding gezien? Zo gaat partnergeweld schuil

Een vrouw overlijdt zonder medische oorzaak. De eerste conclusie? Vaak zelfdoding. Het dossier gaat dicht. Voor de buitenwereld lijkt het verhaal rond, maar voor nabestaanden soms totaal niet. Zij zagen de angst, de dreiging, het geweld, de controle.

Daar legt nieuw onderzoek rond de Femicide Monitor een pijnlijke blinde vlek bloot, want bij vrouwen die officieel door suïcide zijn overleden, wordt de mogelijke rol van huiselijk geweld en femicide lang niet altijd goed genoeg onderzocht. Dat terwijl de signalen er vaak wel zijn, en dat zelfs wordt vastgelegd bij instanties.

Triggerwarning: dit artikel bevat informatie over huiselijk geweld, femicide en zelfdoding.

Wat is de Femicide Monitor?

Femicide betekent dat een vrouw of meisje wordt gedood, helemaal of deels omdat zij vrouw is. Vaak gaat het om moord door een partner of ex-partner, maar het begrip kan ook breder zijn: denk aan dodelijk geweld waarbij controle, jaloezie, afhankelijkheid, stalking, eer, seksueel geweld of vrouwenhaat een rol speelt. Om beter te begrijpen hoe vaak dit in Nederland gebeurt en onder welke omstandigheden, is er nu de Nederlandse Femicide Monitor van de Universiteit Leiden. Die brengt alle zaken in kaart waarin vrouwen en meisjes in Nederland door moord of doodslag om het leven kwamen tussen 2014 en 2024.

Schokkende cijfers

In totaal gaat het om 448 vrouwelijke slachtoffers. De eerste cijfers zijn confronterend: 80 procent van deze vrouwen werd binnenshuis gedood, 91 procent van de daders was man en in 60 procent van de gevallen ging het om de partner of ex-partner.

Daarmee maakt de monitor iets zichtbaar wat te lang te makkelijk werd gezien als losse drama’s achter gesloten deuren. Femicide is geen reeks incidenten, maar een structureel probleem. Mogelijk is het probleem zelfs groter dan de officiële cijfers laten zien, want nieuw onderzoek wijst op een pijnlijke vraag: worden sommige vrouwenmoorden nog altijd gemist omdat ze als suïcide worden geregistreerd?

Hoe zit het met schijnsuïcide?

Hoogleraar Marieke Liem en haar team onderzochten samen met Forensisch Artsen Rotterdam Rijnmond 550 dossiers van vrouwen bij wie de politie uitging van suïcide. In één op de vier dossiers bleek huiselijk geweld een rol te spelen. Volgens Liem is dat waarschijnlijk nog een ondergrens, omdat huiselijk geweld vaak niet wordt gemeld.

Dat betekent niet dat elke suïcide waarbij er sprake was van huiselijk geweld ook automatisch moord is. Het ligt ingewikkelder, maar daarom moet er beter worden gekeken. Soms kan een dader een moord in scène zetten als zelfdoding. Soms kan een vrouw door bedreiging, dwang of langdurige terreur tot zelfdoding zijn gedreven. En soms wordt suïcide gezien als de enige uitweg uit een situatie waarin iemand geen veiligheid meer ervaart. In al die scenario’s is de rol van de gewelddadige partner of ex niet zomaar een detail.

Meer aandacht voor signalen (die er wel degelijk zijn)

Wat het extra wrang maakt, is dat de signalen er vaak wél zijn. Denk aan eerdere meldingen, verwondingen, blauwe plekken, brandwonden, bijtwonden, angst voor de partner of letsel dat past bij geweld. Ook de huisarts kan soms belangrijke signalen zien, juist omdat slachtoffers daar met lichamelijke klachten of bedekte opmerkingen binnenkomen. Maar als die informatie niet in het schouwverslag terechtkomt, verdwijnt een deel van de voorgeschiedenis uit beeld. Dan wordt er gekeken naar het moment van overlijden, terwijl de aanloop misschien minstens zo veel vertelt.

Vooral wurging is daarbij een enorme rode vlag. Het Openbaar Ministerie noemt wurgpogingen één van de belangrijkste signalen voor escalatie van huiselijk geweld en soms femicide. Tegelijk is dit letsel lang niet altijd goed zichtbaar aan de buitenkant.

Nieuwe werkwijze

Daarom startten OM, politie en forensisch-medische experts een nieuwe werkwijze waarbij slachtoffers van een wurgpoging snel aanvullend onderzocht kunnen worden, bij voorkeur binnen 48 uur. Dat is geen detail in een dossier, maar mogelijk het verschil tussen 'ruzie thuis' en levensgevaar.

Ook een pilot van FARR laat zien hoe groot dat probleem kan zijn. In de eerste drie maanden kwamen er al veel meer aanvragen voor onderzoek naar vermoedelijke verwurging dan verwacht. Bij 92 procent van de onderzochte slachtoffers werd letsel gevonden dat kan passen bij wurging. Van de onderzochte groep was 90 procent vrouw en in 78 procent van de gevallen ging het om partnergeweld. Dat zijn cijfers die moeilijk weg te wuiven zijn.

Nabestaanden moeten niet hoeven vechten voor twijfel

De zaak rond Laura uit Leiden laat zien waarom dat zo belangrijk is. Haar dood werd aanvankelijk gepresenteerd als zelfdoding, maar haar nabestaanden geloofden dat niet. Uiteindelijk werd haar ex-partner veroordeeld tot 21 jaar cel voor het wurgen van Laura. Volgens Nieuwsuur kwam het onderzoek mede op gang doordat een politieagent een niet-pluisgevoel had en haar woning als plaats delict werd behandeld.

Daar wringt het: rechtvaardigheid mag niet afhangen van één alerte agent of een familie die blijft duwen. In ongeveer één op de vijf onderzochte suïcidedossiers kon Marieke Liem geen duidelijke conclusie trekken, simpelweg omdat er te weinig informatie was. Geen goede foto’s, geen gedetailleerd verslag, geen volledige informatie van politie of recherche. Terwijl bij een suïcide het dossier veel sneller sluit dan bij een strafbaar feit. Komen er later toch signalen boven water, dan is verder onderzoek vaak veel lastiger. Voor nabestaanden betekent dat niet alleen rouw, maar ook een vraag die blijft knagen: is er wel goed gekeken?

Dit gaat niet over wantrouwen, maar over veiligheid

Natuurlijk moet je voorzichtig zijn met woorden als moord en femicide. Niet elke niet-natuurlijke dood is een misdrijf. Niet elke suïcide met een gewelddadige relatie op de achtergrond is juridisch hetzelfde. Maar voorzichtigheid mag geen gemakzucht worden. Als een vrouw eerder bang was voor haar partner, letsel had, aangifte deed, werd gestalkt, bedreigd of gewurgd, dan hoort die informatie zwaar mee te wegen. Niet als losse bijzaak in het dossier, maar als signaal dat letterlijk van levensbelang kan zijn.

De Femicide Monitor laat vooral zien dat vrouwenmoord bijna nooit zomaar uit de lucht komt vallen. Vaak zijn er al eerder signalen: controle, kleineren, isoleren, dreigen of geweld. Juist daarom is het zo belangrijk dat er goed wordt gekeken als een vrouw overlijdt. Want als zo’n dood te snel als suïcide wordt bestempeld, kunnen die signalen uit beeld verdwijnen. Voor een dossier lijkt dat misschien een afgeronde zaak. Voor nabestaanden kan het betekenen dat ze achterblijven met de pijnlijke vraag of er wel écht naar haar verhaal is gekeken.

Voel je jezelf onveilig of maak je je zorgen om iemand die te maken heeft met huiselijk geweld, bedreiging of controle? Neem contact op met Veilig Thuis via 0800-2000 of chat op werkdagen via veiligthuis.nl. Ben je in direct gevaar, bel 112. Denk je aan zelfdoding of heb je behoefte om met iemand te praten? Bel 113 of chat via 113.nl/chat.

Volg je Women's Health al op Facebook, Instagram en TikTok? Je kunt je ook inschrijven voor onze nieuwsbrief.

Volg je Women's Health al op Google Discover?

Mis nooit meer een artikel over mentaal en fysiek in beweging blijven, voeding of vrouwengezondheid in Google Discover. Volg Women's Health via deze link en klik op 'Volgen op Google'.