Hormoontherapie met testosteron? Dit is wat je wil weten over dat hormonale grijze gebied

Testosteron zie je misschien als ‘mannenhormoon’, maar ook vrouwen maken het hormoon aan. Volgens social media en enkele hormoonklinieken geeft het nemen van extra testosteron vrouwen meer energie, libido en mentale helderheid. Maar klopt dit wel? 

In Nederland bestaat er namelijk geen enkel officieel goedgekeurd testosteronproduct voor vrouwen. Is daar een logische verklaring voor? Wat betekent dat voor vrouwen in de overgang? En waarom is dit hormoon nog altijd zo omstreden? Women’s Health zocht het uit.

Testosteron is óók een vrouwelijk hormoon

Hoewel testosteron vaak als ‘mannelijk’ wordt gezien, maken vrouwen het zelf aan in de eierstokken en bijnieren. Het speelt een rol bij een hoop factoren in ons lichaam:

• Seksuele motivatie
• Concentratie en geheugen
• Stemming
• Energie
• Mentale gezondheid
• Botgezondheid
• Spiermassa

Anders dan oestrogeen daalt testosteron niet abrupt in de menopauze. De waarden pieken rond je 20e, en nemen geleidelijk af vanaf jonge volwassenheid tot de overgang.

Dat betekent echter niet dat een lagere testosteronspiegel geen klachten kan geven. Sommige vrouwen ervaren een afname in libido, concentratie en energie, of zelfs een toename van botontkalking. Maar, en die maar is belangrijk, die klachten overlappen sterk met symptomen die ook door veranderingen in oestrogeen en progesteron worden veroorzaakt. Er bestaat (nog) geen eenvoudige bloedtest die eenduidig verklaart wat er aan de hand is.

Waarom is testosteron zo’n hype?

Online gaat het al lang niet meer alleen over libido en seks. Testosteron wordt gepresenteerd als oplossing voor brain fog, aanhoudende vermoeidheid, stemmingsklachten en verlies van spiermassa. Vooral dat laatste spreekt veel vrouwen in en na de overgang aan.

Er is echter geen (of inconsistent) wetenschappelijk bewijs dat testosteron bij vrouwen leidt tot meer spiermassa of structureel meer energie. De doseringen die nodig zijn voor zulke effecten gaan vaak ver boven het natuurlijke vrouwelijke bereik, waardoor de kans op (soms zelfs blijvende) bijwerkingen toeneemt. Denk aan acne, overbeharing, haaruitval, stemverandering en vergroting van de clitoris

Geen officieel testosteron voor vrouwen: zo zit dat

Wie in Nederland als vrouw testosteron gebruikt, doet dat vrijwel altijd off-label. Er is geen testosteronpreparaat dat door het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) expliciet is goedgekeurd voor gebruik bij vrouwen. Dat betekent: geen vaste doseringsrichtlijnen, geen standaard vergoeding vanuit de basisverzekering en grote verschillen in hoe artsen en aanbieders ermee omgaan.

We gaan terug in de tijd: begin jaren 2000 leek een doorbraak nabij, toen farmaceutische bedrijven testosteronproducten ontwikkelden voor vrouwen met een laag libido na de menopauze. Maar na internationale onrust over hormoontherapie - aangewakkerd door grootschalig onderzoek dat hormoongebruik in verband bracht met gezondheidsrisico’s - werd de lat voor veiligheid extreem hoog gelegd. Bedrijven trokken zich terug, de ontwikkeling stokte, en sindsdien is er nooit een officieel testosteronproduct op de markt gekomen.

Hormoontherapie krijgt ruimte; testosteron niet

In Nederland groeit de aandacht voor de overgang tegenwoordig snel. Steeds meer vrouwen zoeken hulp voor klachten als slecht slapen, opvliegers, stemmingswisselingen, vaginale problemen en aanhoudende vermoeidheid. Hormoontherapie zoals oestrogeen- en progesterontherapie worden, mits goed getimed en zorgvuldig begeleid, dankzij inzet van (huis)artsen steeds breder geaccepteerd en toegepast.

Testosteron blijft daarbij echter nog opvallend afwezig; de enige bestaande testosteron-hormonerapie is uitsluitend voor mannen. Veel huisartsen hebben hun twijfels bij het voorschrijven ervan. Tijdens de medische opleiding is er weinig aandacht voor de overgang, laat staan voor testosteron bij vrouwen. Wie ernaar vraagt, krijgt vaak een afwachtend antwoord - of wordt doorverwezen zonder duidelijke vervolgzorg. 

Zorgen om grijs gebied van aanbieders

Het gevolg? Vrouwen voelen zich niet gehoord (goh, dat hoor je vast voor het eerst) en zoeken hun heil elders. Ze gaan zelf op zoek naar informatie over de hormoontherapie, wie het ze off-label kan voorschrijven en hoe veel ze moeten nemen. Vrouwen krijgen testosteron via magistrale bereidingen, gebruiken gels die eigenlijk voor mannen bedoeld zijn, of wenden zich tot privé- en online klinieken die testosteron aanbieden als onderdeel van ‘vitaliteitszorg’.

Zonder goedkeuring van de EMA staat het wijde web vol met aanbieders die maar al te graag verdienen aan de groeiende vraag naar testosteron. Deze zorg valt vrijwel altijd buiten de verzekering. De controle op de kwaliteit van het product verschilt per aanbieder, en doseringen lopen sterk uiteen. En precies daar schuilt het risico: artsen die gespecialiseerd zijn in hormonale zorg waarschuwen dat vrouwen regelmatig te hoog worden gedoseerd, met reële gezondheidsgevolgen.

Dit zeggen richtlijnen wél 

Internationale richtlijnen, waar Nederlandse artsen zich vaak op baseren, zijn voorzichtig maar duidelijk: testosteron komt pas in beeld als standaardbehandeling met oestrogeen (en zo nodig progesteron) onvoldoende helpt. Het gebruik moet laag gedoseerd zijn, bij voorkeur via de huid met een patch, en goed worden gemonitord. Methoden waarbij de dosering moeilijk aan te passen is, worden daarom ook afgeraden.

In de praktijk wijken sommige klinieken hier echter van af - vaak onder invloed van commerciële belangen of succesverhalen op sociale media.

Wanneer testosteron wel aantoonbaar helpt

Het sterkste wetenschappelijke bewijs voor testosteron bij vrouwen ligt bij postmenopauzale vrouwen met hypo-actieve seksuele luststoornis (HSDD): waarbij er problemen worden ervaren bij een laag libido. In internationale studies leidde testosteron in deze groep tot gemiddeld één extra bevredigende seksuele ervaring per maand vergeleken met placebo.

Dat effect lijkt klein, maar voor sommige vrouwen is het betekenisvol. Niet alleen seksueel, maar ook emotioneel en relationeel. Een belangrijke kanttekening is wel dat de testosteron in deze studies werd voorgeschreven op basis van klachten, niet op basis van een ‘te lage’ bloedwaarde. Libido is moeilijk te vangen in één getal, maar de ontbrekende informatie maakt deze studies ook moeilijker te koppelen aan ‘lage testosteronwaardes’.

Een oplossing blijft uit

Zonder goedgekeurd EMA-product zullen vrouwen zich afhankelijk blijven voelen van off-label zorg. Dat betekent onzekerheid over kwaliteit, beperkte veiligheidsdata en geen structurele vergoeding. Grote studies die definitief aangeven wat de langetermijnrisico’s zijn, zijn extreem kostbaar. En omdat specifiek de vrouwelijke gezondheidszorg voor veel farmaceutische bedrijven geen prioriteit heeft, is de investering nauwelijks aantrekkelijk.

Tot die tijd blijft de wereld van testosteron-hormoontherapie er een zonder zekerheid. Testosteron kan voor sommige vrouwen mogelijk een grote rol spelen in fysieke en mentale gezondheid, zoals dat bij oestrogeen- en progesterontherapie al gebeurt, mits zorgvuldig wordt gedoseerd en goed begeleid. Maar zolang beleid, opleiding en onderzoek achterblijven, blijft ook dit een onzeker gebied. 

Volg je Women's Health al op Facebook, Instagram en TikTok?

Dit is een syndication van Women's Health US.