Je menstruatie zegt meer over je gezondheid dan je denkt: dit wil je weten

Van bloody Mary tot menstruella: we verzinnen allerlei namen voor menstruatiebloed, maar praten er opvallend weinig écht over. Zonde, want deze vloeistof zit boordevol informatie over wat er in je lichaam gebeurt. Tijd om er anders naar te kijken.

Tekst: Ellen Dekker

Het moment dat ik voor het eerst ongesteld werd, staat nog steeds scherp op mijn netvlies. Ik was tien en een weekendje weg in Friesland met een vriendin en haar familie. Op de laatste dag voelde ik me niet lekker en ontdekte ik iets wat ik niet kon plaatsen: een grote bruine vlek in mijn ondergoed. Ik schrok me rot en durfde het aan niemand te vertellen. Pas thuis, met mijn moeder, viel het kwartje. Of nou ja... een beetje. Want wat menstruatiebloed precies is, wist ik eigenlijk nooit. Daar werd simpelweg niet over gepraat. 

Ook Lianne (39) herinnert zich haar eerste menstruatie nog goed. ‘Ik was tien en dacht dat ik doodging. Mijn moeder had me er nooit iets over verteld. Tijdens mijn menstruaties had ik zó veel pijn in mijn onderbuik, en niemand legde uit dat dat niet normaal hoefde te zijn. Het werd gewoon afgedaan met: het hoort erbij.’

Taboe op menstrueren 

Wij groeien op met het idee dat menstrueren iets is om te verstoppen: vies, ongemakkelijk, iets wat je niet benoemt. Tampons verdwijnen stiekem in mouwen, en we hebben intussen duizenden eufemismen: van code rood tot het maandelijkse feestje. Voor Renate van der Molen, medisch immunoloog Radboudumc, is dat moeilijk te verklaren. ‘Je zou denken dat er in deze tijd geen echte taboes meer zijn, omdat iedereen alles openlijk deelt op social media. Maar dit blijft gevoelig liggen’, zegt ze. 

Volgens haar speelt mee dat de medische wereld lange tijd vooral op mannenlichamen gericht was. ‘Als mannen zouden menstrueren, hadden we waarschijnlijk al veel meer geweten over hoe het werkt.’ Gelukkig verandert dat langzaam, zegt ze: er komt steeds meer aandacht voor menstruatiebloed en wat je daarmee kunt onderzoeken. 

Maandelijkse health check 

Menstruatiebloed wordt vaak gezien als afval, maar het zit juist vol biologische data: eiwitten, hormonen en immuuncellen die iets kunnen zeggen over je gezondheid. ‘Dat soort stoffen noemen we biomarkers’, legt Van der Molen uit. ‘Dat zijn meetbare signalen in je lichaam die laten zien wat er gebeurt.’ 

Tijdens haar onderzoek zag ze al in 2010 dat bepaalde afweercellen – natural killer cells – in menstruatiebloed anders functioneren dan in regulier bloed. Deze afweercellen ruimen vooral virus-geïnfecteerde cellen en kankercellen op, maar in de baarmoeder hebben ze een heel andere rol: ze helpen bij de opbouw van het baarmoederslijmvlies en bij een mogelijke zwangerschap. 

Menstruatiebloed en miskramen

‘Ze zorgen er ook voor dat het embryo niet wordt afgestoten’, zegt Van der Molen. ‘Als dat proces goed verloopt, kan een zwangerschap ontstaan.’ 

Dat is helaas niet altijd het geval. ‘We doen veel onderzoek naar herhaalde miskramen, maar een duidelijke oplossing hebben we nog niet’, zegt ze. Dat komt doordat er zoveel factoren meespelen: van leeftijd tot leefstijl en van infecties tot mogelijk onbekende immuunreacties. In sommige studies zien onderzoekers wel afwijkingen in die afweercellen en signalen van ontsteking, maar de verschillen tussen vrouwen maken het complex. 

De belofte van menstruatiebloed 

Hoe we menstruatiebloed precies kunnen inzetten, staat nog in de kinderschoenen. Het idee is veelbelovend: misschien kunnen we er in de toekomst bepaalde aandoeningen eerder mee opsporen. ‘Zo wordt bijvoorbeeld onderzocht of je diabetes type 1 en HPV-infecties kunt aantonen via menstruatiebloed’, zegt Van der Molen. 

‘Ook kijken we naar endometriose. We denken dat vooral het afweersysteem en de werking van NK-cellen daarin een belangrijke rol spelen. Daarnaast zien we dat ook andere immuuncellen, zoals bepaalde T-cellen, afwijken van wat we normaal in het bloed zien.’ 

We zijn er nog niet

Toch is het nog lang geen kant-en-klaarverhaal. ‘Er zijn nog veel vragen’, zegt Van der Molen. ‘Hoe betrouwbaar is het eigenlijk om menstruatiebloed te analyseren? Er zit veel variatie in: de ene vrouw menstrueert twee dagen, de ander zes of zeven. Sommigen hebben een onregelmatige cyclus. En dan zijn er ook nog mogelijke invloeden van seizoenen of zelfs per maand verschil bij dezelfde vrouw.’ 

Juist die variatie maakt het ingewikkeld. Én belangrijk. Want veel vrouwen lopen nu nog jarenlang rond met klachten zonder te weten wat er precies speelt. 

Jaren wachten op een diagnose 

Endometriose is een chronische aandoening die ongeveer één op de tien vrouwen treft. Het vroeg opsporen ervan via menstruatiebloed zou een enorme stap vooruit zijn. Nu duurt het gemiddeld zeven tot acht jaar voordat de diagnose wordt gesteld. In die tijd kunnen klachten verergeren: hevige pijn, zware bloedingen, pijn bij de eisprong, darm- en blaasproblemen, extreme vermoeidheid en soms vruchtbaarheidsproblemen. 

De klachten beginnen vaak al jong. Zo zijn de menstruaties van Charlotte (25) op haar vijftiende al nauwelijks te verdragen. ‘Ik begon pas te twijfelen of dat normaal was toen ik op mijn achttiende met vriendinnen over menstruatie ging praten’, vertelt ze. ‘Huisartsen zeiden dat het erbij hoorde en dat ik te jong was voor verder onderzoek, zoals een inwendige echo. Daardoor ging ik enorm aan mezelf twijfelen. Misschien zat het gewoon tussen mijn oren.’ 

Ondraagbare pijn

Ze moddert nog een tijd door, maar op een gegeven moment is ze er klaar mee. ‘Ik wilde antwoorden. De pijn had zo’n grote impact op mijn leven: ik zegde feestjes af, liet vakanties schieten en moest afspraken verzetten. Ik studeerde wel, maar de vrijheid die daarbij hoort, was ik kwijt.’ 

Ook in haar verdere zoektocht voelt ze zich niet altijd serieus genomen. ‘Er hing steeds dat stigma: endometriose komt bij jonge vrouwen bijna niet voor’, zegt Charlotte. ‘Ik hoorde vaak woorden als ‘je leeftijd’ en ‘kleine kans’. Toch zocht ik door, ik kon niet anders.’ 

Pas later volgt duidelijkheid: op een MRI is ernstige endometriose zichtbaar. ‘Ik was drieëntwintig. Wat de mooiste periode van mijn leven had moeten zijn, werd overschaduwd door een constante strijd om gehoord te worden.’ 

Niet serieus genomen 

Ook bij Lianne duurt het jaren voordat ze de diagnose endometriose krijgt, terwijl haar menstruaties vanaf het begin al extreem pijnlijk zijn. Ze start op jonge leeftijd met de pil. ‘Dat haalde de scherpe randjes eraf, en met pijnstillers kwam ik mijn dagen dan wel door.’ Als zij en haar partner een kinderwens hebben, stopt ze met de pil. Daarna nemen haar klachten snel toe. ‘De pijn trok steeds verder omhoog in mijn buik. Het was een allesoverheersende, stekende pijn die ook tussen mijn menstruaties door aanwezig was. In die periode ben ik meerdere keren flauwgevallen. Dan word je wakker op de badkamervloer en denk je: hoe ben ik hier terechtgekomen?’ 

Via de moeder van een vriendin hoort ze voor het eerst over endometriose. Maar bij de huisarts wordt ze niet verder onderzocht. ‘Ze zeiden dat we eerst moesten proberen zwanger te raken. Ik kan daar nog steeds ontzettend boos om worden. Als ik toen serieus was genomen, had me dat waarschijnlijk veel ellende bespaard.’ Pas tijdens haar derde miskraam, als ze ’s nachts met ondraaglijke pijn op de eerste hulp belandt, komt er beweging in haar medische traject. Toch blijft erkenning uit. ‘Ik werd zelfs een keer naar huis gestuurd met maagbeschermers, omdat de gynaecoloog dacht dat ik te veel ibuprofen slikte.’ 

Na talloze onderzoeken volgt uiteindelijk een kijkoperatie, waarvoor ze tijdelijk in de overgang wordt gebracht. Dan komt de diagnose: ernstige endometriose. Niet zozeer dat gegeven, maar vooral de weg ernaartoe heeft Lianne als meest ingrijpend ervaren. ‘Mijn hele leven stond stil. Ik voelde me eenzaam en depressief. Pas later besefte ik hoe zwaar die periode was. Ik was vooral aan het overleven en registreerde het nauwelijks. Het maakte me op een gegeven moment niet eens meer uit hoe het heette, ik wilde gewoon dat het stopte.’ Na een operatie wordt de endometriose rustiger. Uiteindelijk raakt ze, tegen alle verwachtingen in, twee keer op natuurlijke wijze zwanger. 

Slim maandverband 

Het vroegtijdig opsporen van vrouwenaandoeningen kan veel verschil maken: hoe eerder je erbij bent, hoe meer je kunt voorkomen. Daarom werken steeds meer start-ups aan nieuwe manieren om lichaamssignalen slimmer te analyseren. 

In Zwitserland wordt bijvoorbeeld gewerkt aan MenstruAI: een maandverband met ingebouwde biosensor die via AI specifieke eiwitten in menstruatiebloed kan detecteren, waaronder mogelijke biomarkers voor endometriose en eierstokkanker. De sensor verandert van kleur bij contact met deze eiwitten, waarna een app helpt de uitslag te duiden. Omdat menstruatiebloed relatief eenvoudig te verzamelen is, zouden in de toekomst mogelijk minder invasieve onderzoeken nodig zijn, zoals bloedprikken. 

Voorzichtig veelbelovend

Hoewel deze ontwikkelingen veelbelovend zijn, benadrukt Van der Molen dat er nog geen bewijs is dat endometriose met één enkele biomarker is vast te stellen. ‘Dat vergt echt nog veel onderzoek’, zegt ze. ‘Endometriose uit zich bovendien bij elke vrouw anders: van oppervlakkig tot diep ingroeiend, in verschillende stadia. Daardoor is het lastig om één marker te vinden die alles verklaart. Ik denk wel dat we daar uiteindelijk komen.’ 

Ze blijft voorzichtig optimistisch: ‘We kunnen waarschijnlijk veel meer uit menstruatiebloed halen dan we tot nu toe hebben gedaan. Ik kijk met gezonde spanning naar de ontwikkelingen.’ En precies dat zet het onderwerp in een ander licht. Menstruatiebloed blijkt niet alleen iets wat je elke maand wegspoelt, maar ook een bron van informatie die we pas net beginnen te begrijpen. Misschien is het tijd om er anders naar te kijken – en er gewoon wat opener over te praten.

Wat is menstruatiebloed eigenlijk?

De term menstruatiebloed is eigenlijk misleidend. Het is niet alleen bloed, maar vooral afgestoten weefsel van de baarmoederwand, aangevuld met een kleine hoeveelheid bloed. ‘Dat weefsel bevat cellen die zich gedragen als stamcellen en telkens opnieuw kunnen veranderen en herstellen’, legt Van der Molen uit. ‘Daardoor zit er veel meer biologische activiteit in dan in ‘gewoon’ bloed. Dat maakt het bijzonder.’

Daarnaast bevat menstruatiebloed hormonen, eiwitten, slijm, bacteriën en vocht uit de vagina. In de wetenschap heet het menstrual effluent. Opvallend is dat er ook stamcellen in zitten die zich kunnen ontwikkelen tot verschillende soorten cellen. Omdat het eenvoudig en pijnloos kan worden opgevangen met een menstruatiecup, wordt onderzocht of het in de toekomst gebruikt kan worden voor medische toepassingen, bijvoorbeeld bij het afremmen van een overactief immuunsysteem.

Verder de diepte in

Nieuwsgierig naar meer van zulke interessante artikelen? In de nieuwste editie van Women's Health, met met Iris Enthoven, Martijn Manschot en Niels Oosthoek op de cover, vind je ingrijpende verhalen, maar ook artikelen met gezondheidsfeiten, leuke interviews plus nog veel meer over sport, gezondheid en lifestyle.

Het tijdschrift met Iris Enthoven, Martijn Manschot en Niels Oosthoek op de cover ligt nu in de winkels - en hier kan je 'm online bestellen. Wees er snel bij, want op = op! Het magazine liever in de brievenbus ontvangen? Word abonnee en ontvang altijd als eerste de nieuwste editie van WH. 

Volg je Women's Health al op Facebook, Instagram en TikTok? Je kunt je ook inschrijven voor onze nieuwsbrief.

Onder de Cover is de podcast van Women's Health. Nieuwe afleveringen verschijnen op Spotify, Apple en via Podimo. Tip: zet je notificaties aan, en vergeet niet te abonneren!

Volg je Women's Health al op Google Discover?

Mis nooit meer een artikel over mentaal en fysiek in beweging blijven, voeding of vrouwengezondheid in Google Discover. Volg Women's Health via deze link en klik op 'Volgen op Google'.