Waarom empathische mensen meer last hebben van cringe-momenten op tv

Plaatsvervangende schaamte is een nogal ongemakkelijk gevoel om mee te dealen, zeker als je juist met een bak popcorn voor je tv wilt ontspannen. Als je merkt dat jij een stuk sneller cringet om scènes dan degene die naast je zit, zegt dat stiekem iets heel positiefs over jou. 

Laten we een situatie schetsen: je kijkt een nieuwe serie, waarin iemand zichzelf ineens enorm voor schut zet. Misschien maakt iemand wel een gemene opmerking over zijn ex-vriendin, terwijl hij niet weet dat zijn gesprekspartner haar zus is. Hoewel dat door de makers bedoeld is als drama en sensatie, krimp jij ineen en wil jij het liefst weglopen van je scherm. Je voelt second hand embarassment - plaatsvervangende schaamte. 

Geen zorgen: je reageert niet overdreven, het betekent juist dat je hartstikke empathisch bent - hoe dat zit, leggen we je uit. Geloof ons: met deze kennis zit je voortaan een stuk meer ontspannen op de bank.

Wat is plaatsvervangende schaamte eigenlijk?

Plaatsvervangende schaamte, ook wel vicarious embarrassment (VE), is een emotie die je ervaart als je toekijkt hoe een ander een blunder maakt of als iemand bepaalde sociale normen schendt. Bijvoorbeeld als een man in een romcom - als teken van liefde - midden in het winkelcentrum begint te zingen naar zijn geliefde… *rilt*.  

Bij dit gevoel kan een stokkende adem komen kijken, buikpijn, kippenvel, willen wegkijken of het zelfs ineens heel warm krijgen. Wellicht lach je wel, maar uit ongemak en om de stilte te vullen. Het kan een teken zijn van een eigen voormalige gebeurtenis, stress of een angststoornis, maar is (ook) vooral een teken van empathie. 

Empathie: niet te missen

Empathie is namelijk iets heel belangrijks. ‘Onze hersenen zijn zo geprogrammeerd dat ze de emotionele ervaringen van anderen kunnen simuleren en voelen wat een ander voelt,’ legt psycholoog Marielle Collins (PhD) uit aan Cleveland Clinic. ‘Als we aan empathie denken, denken we vaak aan een gedeeld emotioneel gevoel, waarbij we dezelfde pijn ervaren als de ander.’ Dit gebeurt vaak bij dierbaren, zodat je je verbonden met hen voelt en elkaar kunt steunen. ‘Maar het bijzondere aan plaatsvervangende schaamte is dat het ook kan voorkomen wanneer de persoon zelf zich op dat moment niet schaamt, of wanneer je de persoon in kwestie helemaal niet kent’, aldus dr. Collins. 

Wetenschap meets reality drama

Verschillende onderzoeken keken al naar waar plaatsvervangende schaamte precies vandaan komt. Om het echter nog beter te begrijpen, besloot een groep wetenschappers om hersenen te analyseren van 60 mensen die naar reality-tv keken. Reality-tv is namelijk dé content waarin sociale normen worden gebroken, mensen foute keuzes maken en blunder na blunder gebeurt - en dat allemaal in een realistische setting. 

Wat bleek? Mensen die in grotere mate reageerden op de tenenkrommende beelden, lieten hogere activiteit zien in regio’s waar empathie wordt aangestuurd. Ze waren niet alleen empathischer, ze hadden ook een sterkere sociale identiteit. Oftewel: deze mensen voelden de schaamte die ze bij anderen zien deels zélf. 

Je bent niet gek, je bent gewoon empathisch

Als je snel plaatsvervangende schaamte voelt bij het ongemak van een ander, kan je brein op dat moment geen onderscheid maken tussen wat er met jou gebeurt en met het personage dat je bekijkt. De pijn van andere mensen wordt sneller jóúw pijn. 

Dit betekent ook dat je waarschijnlijk een hogere emotionele intelligentie hebt, sterkere relaties bouwt met een ander en sociale situaties beter kunt inschatten. De cringe is slechts een bijwerking van het feit dat jij je gewoon enorm goed kunt inleven in een ander. 

Nee, dit maakt jou niet ‘zwak’

Deze eigenschap voelt misschien als een zwakte, maar dat is niet zo. Mensen die het gevoel van plaatsvervangende schaamte niet of minder kennen, kunnen hun eigen identiteit beter onderscheiden van een ander. Daarbij nemen ze meer een ‘toeschouwersrol’ aan. Dit maakt ze niet per sé taaier of sterker, maar betekent dat ze op empatisch vlak minder gevoelig zijn. 

Dus, de volgende keer dat je tijdens het bingen van je lievelingsserie even onder een deken wilt kruipen van schaamte: onthoud dat je waarschijnlijk hartstikke empathisch bent. Lekker bezig!

Volg je Women's Health al op Facebook, Instagram en TikTok? Je kunt je ook inschrijven voor onze nieuwsbrief.